Lichaamstaal analyseren in video's: controleer eerst het gesprek

TL;DR

Bij lichaamstaal analyseren in video’s begint de controle bij het gesprek dat je werkelijk te zien krijgt. Zoek de volledige vraag, vergelijk de gesproken woorden met de ondertiteling en noteer waar de montage ingrijpt. Daarna kun je een gebaar beschrijven. De reden voor een blik of aarzeling blijft een aparte vraag, ook als een overtuigende uitleg er meteen een leugen van maakt.

Een ondertitel kan de vraag al veranderen

Je ziet een kort buitenlands interview met Nederlandse ondertiteling. Iemand kijkt opzij, zegt iets wat als «nee» verschijnt en wordt door de commentator een leugenaar genoemd. Om die uitleg te beoordelen moet je eerst weten waarop dat antwoord sloeg. Was de vraag compleet te horen? Stond er een tijdsaanduiding in die in de vertaling verdween?

Bij lichaamstaal en leugendetectie gaat veel aandacht naar het gezicht. Een vertaling of knip kan intussen bepalen welk verhaal je bij dat gezicht denkt te zien. Begin daarom bij de uitspraak die je wilt controleren. Een begrijpelijke ondertitel kan nog steeds minder precies zijn dan het antwoord.

Leg twee versies van hetzelfde gesprek naast elkaar

Zoek de oorspronkelijke publicatie en de langste beschikbare versie. Bewaar de titel, publicatiedatum, link en het tijdstip van de uitwisseling. De datum waarop een fragment opnieuw wordt geplaatst, is niet vanzelf de datum van het interview. Met gewone afspeelbediening en een paar aantekeningen kun je al veel verwarring wegnemen.

Neem voor een korte oefening ongeveer een kwartier. Dat is een voorstel voor je eigen tijd, geen onderzochte norm. Je hebt voldoende kennis van de gesproken taal nodig om de betwiste formulering te begrijpen. Een automatisch transcript kan je naar een passage brengen; luister de zin ook zelf terug.

Je eerste indruk verdient zo’n controle. Een meta-analyse uit 2006 over leugenoordelen vond gemiddeld 54% juiste oordelen, op basis van onderzoek uit 206 documenten met 24.483 beoordelaars. Dat gemiddelde gaat over de onderzochte taken zonder bijzondere hulpmiddelen of training. Het is geen berekende kans dat de persoon in jouw filmpje liegt.

Volg het antwoord terug naar de vraag

Voor deze oefening gebruiken we een verzonnen uitwisseling. De interviewer vraagt: «Heb je hem maandag gezien?» Het antwoord luidt: «Niet maandag.» In een verkorte ondertitel staat alleen «Nee». Daarna volgt een close-up van een blik opzij. Er is geen echte verdachte aan dit voorbeeld verbonden.

De oorspronkelijke woorden sluiten een ontmoeting op maandag uit. Ze zeggen niet dat er nooit een ontmoeting was. Als een bespreking het korte «nee» als een algemene ontkenning behandelt, verandert de te controleren bewering al voordat iemand iets over de ogen heeft uitgelegd.

1. Noteer de hele bewering

Schrijf vraag en antwoord naast elkaar, met de tijdstippen uit de opname. Geef aan welke woorden je zelf hoort en welke je uit een vertaling overneemt. In het verzonnen gesprek is «maandag» nodig om te begrijpen wat er wordt ontkend. Laat dat woord daarom ook in je aantekening staan.

Beschrijf het gebaar daarna afzonderlijk: «Na het antwoord kijkt de spreker naar rechts buiten beeld.» Daarmee kun je het moment terugvinden. «De spreker zoekt een uitweg» schrijft een bedoeling toe waarvoor je nog bewijs nodig hebt.

2. Controleer de knip en de vertaling

Bekijk waar de korte versie begint en eindigt. Is de vraag nog aanwezig? Loopt het geluid door terwijl het beeld wisselt? Noteer wat de langere versie daadwerkelijk toevoegt, zonder te veronderstellen dat iedere knip misleiding is. Een programma kan een gesprek inkorten voor de beschikbare tijd; de vraag is wat die inkorting met deze betekenis doet.

Een commentator kan ook een ontspannen gesprek als vergelijking laten zien. Een onderzoek uit 2019 naar vergelijkingsinterviews vond voordeel voor een vergelijkbaar waarheidsgetrouw relaas tegenover een praatje vooraf, met beperkingen voor toepassing buiten het experiment. Verschillende vragen en belangen kunnen dus een andere reactie opleveren. Een fragment over het weer maakt nog niet duidelijk hoe iemand normaal over een beschuldiging praat.

3. Splits het antwoord en het gebaar

De vraag naar een ontmoeting op maandag vraagt om gegevens over die ontmoeting. Een agenda, bericht of ander onafhankelijk gecontroleerd gegeven kan daarbij helpen. Kijk of datum, personen en betekenis werkelijk overeenkomen. Een afspraak in een agenda bewijst op zichzelf nog niet dat de ontmoeting doorging.

Voor de blik opzij zijn andere verklaringen mogelijk: iemand buiten beeld, nadenken, afleiding of ongemak. Een gegeven over de ontmoeting kiest niet automatisch tussen die verklaringen. Je kunt de tijdlijn verduidelijken terwijl de oorzaak van de blik onbekend blijft.

Schrijf op wat de andere versie werkelijk verandert

Een bruikbare notitie bij het verzonnen voorbeeld is: «De volledige vraag gaat over maandag. De korte ondertitel laat die beperking minder duidelijk zien. Over een ontmoeting op een andere dag zegt dit antwoord niets.» Iemand anders kan die notitie naast de opname leggen en controleren.

Vraag daarna wat je oordeel zou veranderen. Een volledig antwoord over een andere dag kan de interpretatie van de tijdlijn wijzigen. Een nog grotere close-up van dezelfde blik voegt geen informatie over de afspraak toe. Zo voorkom je dat je telkens opnieuw naar het gezicht kijkt terwijl je vraag over een gebeurtenis gaat.

Als bron, geluid of timing ontbreken

Is de oorspronkelijke opname niet te vinden, houd dan zichtbaar dat je alleen de korte versie hebt. Zoek geen ontbrekende woorden in lipbewegingen of gebaren. Als de vertaling doorslaggevend is en je de taal niet begrijpt, laat dat onderdeel open totdat je de formulering kunt laten controleren.

Geluid en beeld kunnen bovendien uit verschillende momenten komen. Een spreker kan in beeld luisteren terwijl een antwoord doorloopt. Zonder de langere opname kun je een zichtbare reactie dan niet zonder meer aan die specifieke zin koppelen. Meer keren afspelen herstelt die ontbrekende koppeling niet.

Vergelijk gesprekken met dezelfde inzet

Wil je verder kijken dan één antwoord, vergelijk dan volledige passages en noteer de omstandigheden. Een herinnering aan een drukke avond vraagt ander denkwerk dan een korte vraag naar iemands naam. Ook taal, gesprekspartner en bekendheid met de opname kunnen veranderen.

Onderzoekers kunnen zulke verschillen binnen een omschreven taak proberen te beperken. Een kijker van openbare beelden kan meestal niet vaststellen welke vergelijking eerlijk is. Je kunt verschillen aanwijzen om nader te onderzoeken, zonder daarvan een persoonlijke betrouwbaarheidstest te maken.

Waarom de zekerheid van de uitleg niet genoeg is

Een uitleg kan goed te volgen zijn en toch een stap overslaan. In het voorbeeld zou dat de stap zijn van «kijkt weg» naar «verbergt een ontmoeting». Vraag welk gegeven die verbinding ondersteunt. Herhaling, een overtuigende stem en een vakterm leveren dat gegeven niet.

Ook kennis van de afloop kan je blik sturen. Een oude opname van iemand die later is veroordeeld, kan achteraf vol betekenis lijken. Vraag of je hetzelfde gebaar op dezelfde manier zou uitleggen zonder die latere kennis. Het antwoord verandert de opname niet, maar maakt je eigen beoordeling beter te volgen.

Deel een vraag zonder iemand te beschuldigen

Je kunt een onduidelijke ondertitel of ontbrekende vraag bespreken met de openbare vindplaats erbij. Beperk je tot dat probleem. Een onjuiste uitspraak over één dag bewijst geen betrokkenheid bij een heel misdrijf, en uit een scherm kun je geen persoonlijkheidsstoornis afleiden.

Ga geen familieleden of getuigen benaderen om je interpretatie te testen. Houd privégegevens buiten je aantekeningen en deel geen verondersteld motief als vastgesteld feit. Een ander moet de opname kunnen controleren zonder zelf in een online beschuldiging terecht te komen.

Vragen bij het terugkijken

Kun je iemand aan de ogen betrappen?

Een blikrichting beschrijft een beweging. Om er een leugen uit af te leiden heb je een betrouwbare verbinding nodig tussen die beweging en misleiding onder de omstandigheden van dat gesprek. De opname van de ogen levert die verbinding niet zelf.

Helpt een gezichtsuitdrukking in slow motion?

Vertragen helpt je een beweging terug te vinden. Het verandert ook hoe lang die beweging voor jou duurt en kan haar nadrukkelijker laten lijken. Ga terug naar normale snelheid wanneer je het gesprek beschrijft. Een korte uitdrukking herkennen verklaart nog niet waarom die ontstond.

Wat als twee antwoorden elkaar tegenspreken?

Vergelijk eerst de vragen, de datum en de gebeurtenis waarover wordt gesproken. «Niet maandag» en «we zagen elkaar dinsdag» kunnen allebei kloppen. Als twee uitspraken over hetzelfde moment werkelijk verschillen, heb je een concrete vraag om met verdere gegevens te onderzoeken. De oorzaak van het verschil staat daarmee nog open.

Bewaar de vindplaats bij je aantekening

Bewaar welke versie je zag en wat je daaruit wel en niet kon afleiden. Verschijnt er later een langere opname, schrijf dan op welk ontbrekend detail ze toevoegt. Zo kan je conclusie veranderen door nieuwe informatie, in plaats van door een steeds stelliger herhaling van hetzelfde fragment.