Criminele psychologie: meer weten dan een etiket

In een bericht over een strafzaak lees je dat een verdachte psychologisch is onderzocht. Later zie je een kort interview en denk je: hoe kan iemand uit dit gesprek een oordeel over de persoonlijkheid halen? Dat is een begrijpelijke vraag. Het onderzoek waarover je leest, kan veel meer informatie bevatten dan het fragment dat jij krijgt te zien. Criminele psychologie wordt duidelijker als je eerst kijkt naar die afstand tussen een indruk en een onderbouwde beoordeling.

TL;DR

Criminele psychologie onderzoekt gedrag rond criminaliteit en de omstandigheden waarin dat gedrag ontstaat of terugkomt. Persoonlijkheid kan daar een rol in spelen, naast relaties, ontwikkeling en mogelijkheden om te handelen. Een beoordeling vraagt om meer dan een gezicht, een citaat of een internettest. Ook een risicoschatting vertelt niet met zekerheid wat één persoon zal doen.

Wat gebeurt er tijdens zo’n onderzoek?

Niet elk onderzoek heeft dezelfde vorm. Voor een concreet Nederlands voorbeeld beschrijft het NIFP hoe het onderzoek in het Pieter Baan Centrum verloopt. Dat duurt zes weken en brengt onder meer gesprekken, psychologisch onderzoek, observaties en informatie uit de omgeving samen. Verschillende beroepsgroepen werken eraan mee.

Die zes weken horen bij het beschreven PBC-onderzoek. Ze zijn geen vaste duur voor elke psychologische beoordeling in Nederland, en al helemaal geen beschrijving van de Belgische procedure. Het voorbeeld helpt vooral om te zien hoeveel soorten informatie kunnen worden verzameld voordat een rapport ontstaat.

Een interview in een documentaire is voor een ander doel gemaakt. Het kan iets laten zien van wat iemand zegt of hoe iemand zich op dat moment presenteert. Onze uitleg over wat true crime is bespreekt hoe echte gebeurtenissen worden verwerkt tot een verhaal. Wat in de montage overblijft, is geen vervanging voor het onderzoek achter een rapport.

Waarom zijn er verschillende informatiebronnen nodig?

Een gesprek kan duidelijk maken hoe iemand gebeurtenissen beschrijft. Een document kan een datum vastleggen. Mensen uit de omgeving kunnen andere perioden of situaties kennen. Observaties kunnen laten zien hoe iemand zich gedraagt in een bepaalde setting. Die bronnen beantwoorden niet allemaal dezelfde vraag en kunnen elkaar tegenspreken.

De afbeelding laat zien waarom één fragment geen volledig onderzoek is. Meer informatie betekent overigens niet automatisch een juiste conclusie. Ook de betrouwbaarheid, de ontbrekende stukken en de manier waarop tegenstrijdigheden zijn behandeld, moeten worden bekeken.

Stel je een verzonnen zaak met herhaalde bedreigingen voor. Berichten kunnen aantonen wat er is geschreven. Een getuige kan beschrijven wat die zelf heeft gezien. Als die vervolgens vertelt wat iemand anders zou hebben meegemaakt, verandert het soort informatie. Alles in één verhaal samenvoegen zonder dat verschil te noemen, maakt de conclusie sterker dan de bronnen toelaten.

Welke vraag hoort bij het rapport, en welke bij de zaak?

Een beoordeling kan gaan over psychisch functioneren of omstandigheden die relevant zijn voor herhaling. De vraag wie een handeling heeft verricht, vraagt daarnaast om bewijs over die handeling. Een persoonlijkheidskenmerk maakt een onduidelijk tijdstip, ontbrekend bericht of betwiste identificatie niet vanzelf duidelijk.

Bij het onderzoeken van een truecrimezaak houden we daarom bij welke bron welke bewering ondersteunt. In de verzonnen bedreigingszaak kan de inhoud van een bericht relevant zijn voor druk of een doel. Voor de afzender moet er nog bewijs zijn; voor een diagnose is weer andere informatie nodig.

Die scheiding is ook belangrijk als een deskundige wordt geciteerd. Een uitspraak over functioneren hoeft geen uitspraak over schuld te zijn. Lees wat de vraag aan de deskundige was en wat de conclusie precies beantwoordt, in plaats van de zwaarste betekenis aan een los woord te geven.

Hoe betrouwbaar is een voorspelling van geweld?

Je kunt dat niet aan één indrukwekkend percentage aflezen. Een onderzoeksreview uit 2012 in het BMJ rapporteerde voor dertig steekproeven over geweld twee mediane uitkomsten: 41% van de als matig of hoog risico ingedeelde personen pleegde later geweld; 91% van de als laag risico ingedeelde personen deed dat niet.

Deze percentages beginnen bij verschillende groepen. Het eerste vraagt wat er gebeurde in de hogere risicogroep, het tweede kijkt naar het uitblijven van geweld in de lagere. Ze mogen niet worden opgeteld tot één nauwkeurigheidspercentage. Het zijn bovendien medianen tussen steekproeven, geen twee resultaten uit één gezamenlijke groep.

De review is historisch. De onderzoeken verschilden in instrument, setting en follow-up. Deze cijfers zijn dus geen score voor ieder hulpmiddel dat nu wordt gebruikt. Ze maken wel zichtbaar waarom een hogere risico-indeling niet hetzelfde is als zekerheid over een volgende gebeurtenis.

Wat wil je dan weten over een risicoschatting?

Vraag naar de gebeurtenis, de periode en de groep waarvoor het instrument is onderzocht. Gaat het om geweld, een ander delict of gedrag binnen een instelling? Over maanden of jaren? Een resultaat over de ene uitkomst kan niet zonder toelichting de andere voorspellen.

Daarna komen de omstandigheden. In de verzonnen zaak kan toegang tot het slachtoffer veranderen. Misschien stopt het contact, misschien verloopt de druk via anderen. Het uitblijven van nieuwe berichten zegt pas meer als duidelijk is wat er rondom dat contact is veranderd.

Een oude beoordeling kan die verandering missen. Andersom bewijst een korte rustige periode niet dat alle zorgen zijn verdwenen. Een risicoschatting is bruikbaarder als zij duidelijk maakt welke voorwaarden relevant zijn en welke informatie opnieuw moet worden bekeken.

Is persoonlijkheid hetzelfde als een motief?

Nee. Iemand kan bedreigen om geld te krijgen, een relatie te behouden of een ander tot zwijgen te brengen. Dat zijn mogelijke doelen van de handeling. Een uitspraak over een persoonlijkheidspatroon gaat verder dan dat doel en vraagt informatie over functioneren in meer situaties en over langere tijd.

In ons fictieve voorbeeld kunnen herhaling en afstemming met anderen laten zien dat de druk georganiseerd wordt. Daarmee heb je nog geen diagnose. De organisatie zelf is relevant genoeg om zorgvuldig te beschrijven: wie deed wat, welke middelen werden gebruikt en wat waren de gevolgen?

Als alles onder één etiket verdwijnt, raak je juist die verschillen kwijt. Het is mogelijk om ernstig gedrag helder te bespreken zonder te beweren dat je de volledige persoonlijkheid van de betrokkene kent.

Wat betekenen psychopathie en sociopathie hier?

In alledaagse gesprekken staan deze woorden soms voor hardheid of wreedheid. Onderzoek naar psychopathie gebruikt omschreven modellen en meetinstrumenten. Het alledaagse scheldwoord en een onderzochte verzameling kenmerken zijn dus verschillende dingen.

Sociopathie wordt op uiteenlopende manieren gebruikt. Het woord bewijst niet dat opvoeding of omgeving de oorzaak van een bepaalde daad was. Een eenvoudige tegenstelling tussen aangeboren en aangeleerd kan een verhaal begrijpelijk laten lijken terwijl het bewijs ervoor ontbreekt.

De antisociale-persoonlijkheidsstoornis is daarnaast een eigen klinische categorie. Er kunnen overeenkomsten zijn met kenmerken uit psychopathieonderzoek, maar de begrippen zijn niet uitwisselbaar. Vraag bij een uitleg welke definitie wordt gebruikt en waar die beoordeling op berust.

Wanneer wordt een narcistisch kenmerk een diagnose?

Een behoefte aan bewondering of een sterk gevoel van eigen belang kan als kenmerk worden onderzocht. Een narcistische-persoonlijkheidsstoornis vraagt om een bredere klinische beoordeling van een duurzaam patroon, gevolgen en andere mogelijke verklaringen. Een onaangename reactie op kritiek is niet hetzelfde als die beoordeling.

Bij een openbaar interview kun je misschien letterlijk aanwijzen dat iemand zichzelf prijst. Je weet daarmee nog niet hoe die persoon in andere situaties functioneert. De beschrijving van het moment hoeft niet te verdwijnen; de conclusie moet alleen bij de informatie passen.

Ook een vastgestelde diagnose legt niet vanzelf uit hoe een delict kon plaatsvinden. Gelegenheid, voorbereiding en andere betrokkenen blijven vragen voor de reconstructie. Persoonlijkheid is geen vervangend bewijsstuk voor de ontbrekende schakels.

Kun je een professionele test zelf toepassen?

Niet door vragen van internet over te nemen of gedrag op televisie te tellen. De PCL-R heeft twintig items, maar het aantal vertelt niets over jouw mogelijkheid om die te beoordelen. De criteria, de benodigde informatie en deskundigheid horen bij het gebruik van het instrument.

Een zelfrapportage kan in onderzoek een geschikte manier zijn om bepaalde vragen te stellen. Dat maakt elk zelfgemaakt formulier nog niet vergelijkbaar. De doelgroep, de omstandigheden en de onderbouwing van de maat zijn onderdeel van wat de uitkomst betekent.

Wanneer je alleen een samenvatting van een rapport hebt, mag je ook de ontbrekende gegevens niet zelf invullen. Je kunt de gepubliceerde bewering bespreken en tegelijk erkennen dat een deel van de beoordeling voor jou niet controleerbaar is.

Betekent een psychische aandoening dat iemand gewelddadig is?

Die gevolgtrekking is te groot. Psychose en psychopathie zijn verschillende begrippen. Door de woorden te verwarren kan een verhaal over een misdrijf mensen met een aandoening verdacht maken zonder dat daar bewijs voor is. Het NIMH benadrukt dat de meeste mensen met schizofrenie niet gewelddadig zijn.

Als een aandoening in een zaak wordt genoemd, moet het verband met het concrete gedrag nog worden onderzocht. Welke verschijnselen waren er, wanneer, en hoe weten we dat? Een diagnose van een eerdere periode geeft niet automatisch antwoord op wat er tijdens de gebeurtenis gebeurde.

Een rechterlijke beslissing heeft bovendien een eigen juridische vraag en kader. Een klinische term geeft niet uit zichzelf het antwoord. Deze uitleg bespreekt psychologische informatie en kent geen strafrechtelijke uitkomst toe aan een kenmerk of diagnose.

Hoe lees je de volgende stellige uitleg?

Probeer de zin zonder het etiket te formuleren. “Die persoon is manipulatief” kan betekenen dat er druk is uitgeoefend, dat versies verschillen of dat iemand iets heeft verzwegen. Die concretere beschrijving laat zien welke bron je nodig hebt en of de bewering werkelijk controleerbaar is.

Vraag bij een percentage opnieuw: van welke groep is dit een percentage? De risicocijfers laten zien hoeveel er verandert zodra je het startpunt noemt. Een getal zonder die uitleg kan meer zekerheid suggereren dan het onderzoek geeft.

We hebben de bronnen voor deze pagina voor het laatst gecontroleerd op 8 oktober 2026. De oude studies blijven oude studies; het Nederlandse PBC-voorbeeld blijft een Nederlands voorbeeld. Je hoeft geen diagnose te stellen om een verhaal zorgvuldig te volgen of een ernstige bedreiging serieus te nemen.