Mowa ciała a kłamstwo: co spojrzenie mówi o prawdziwości relacji?

TL;DR

Sam gest, spojrzenie albo postawa nie pozwalają wiarygodnie stwierdzić kłamstwa. Zachowanie może zwrócić uwagę i podsunąć kolejne pytanie. Prawdziwość odpowiedzi wymaga jednak sprawdzenia w innych informacjach. Przykłady rzeczywistych spraw pokazują zarówno użyteczne obserwacje, jak i podejrzenia, które poprowadziły w złą stronę.

Czy ten sam gest znaczy to samo przy innym pytaniu?

Na jednym nagraniu ktoś mówi o znajomym, na drugim odpiera zarzut kradzieży. Czy poruszanie rękami można w obu rozmowach oceniać według tej samej listy? Temat zmienia to, co trzeba sobie przypomnieć, jak wiele wyjaśnić i jakie konsekwencje może mieć odpowiedź.

W badaniu Joanny Ulatowskiej dotyczącym wskaźników kłamstwa przy różnych tematach, opublikowanym w tomie z 2013 roku, cztery niezależne osoby oceniały 80 wypowiedzi. Sprawdzały 11 wskaźników zachowania przy trzech tematach: pozorowanej kradzieży, opiniach społecznych i opisie znajomego. Połowa wypowiedzi zawierała kłamstwo. Większość wskaźników nie pozwalała trafnie odróżnić prawdy od fałszu, a oceny zależały od tematu.

To ważny punkt wyjścia do wykrywania kłamstwa. Nie wystarczy zapamiętać nazwę gestu. Trzeba wiedzieć, co mierzono, przy jakim zadaniu i skąd znano poprawną odpowiedź. Wynik dotyczący rozmów w badaniu nie staje się automatycznie oceną człowieka widzianego po raz pierwszy.

Deskovic: podejrzana rozpacz i pominięte DNA

Jeffrey Deskovic miał 16 lat, kiedy policja badała zabójstwo jego szkolnej koleżanki Angeli Correi w Peekskill w stanie Nowy Jork w 1989 roku. Płakał, uczestniczył w pożegnaniach i próbował pomagać policji. Jego silne przeżywanie śmierci znalazło się wśród powodów podejrzeń.

Po długich przesłuchaniach i sesjach z poligrafem, bez obecności rodzica lub prawnika, przyznał się. Jeszcze przed procesem analiza DNA wykluczyła go jako źródło zabezpieczonego nasienia. Mimo tego oskarżenie podtrzymano i w 1990 roku zapadł wyrok skazujący. W 2006 roku nowe badania i porównanie z bazą danych wskazały Stevena Cunninghama. Deskovic wyszedł z więzienia we wrześniu, a w listopadzie zarzuty wycofano.

Ta kolejność zmienia ocenę historii. Informacja wymagająca zmiany lub poważnego sprawdzenia wersji oskarżenia była dostępna przed skazaniem. Przyznanie się trzeba było zestawić z wynikiem badania. Wrażenie dotyczące rozpaczy nie rozwiązywało tej sprzeczności.

Późniejszy raport przygotowany na zlecenie prokuratora Westchester opisał nieprawidłowości. Sprawy nie można sprowadzić do jednego źle odczytanego gestu: liczyły się przesłuchania i decyzje dotyczące dowodów. Widać jednak, dlaczego przekonanie o czyimś charakterze powinno podlegać kontroli przez niezależne ustalenia.

Tankleff: szeroko otwarte oczy i fałszywa wiadomość

Po ataku na rodziców 17-letniego Martina Tankleffa w Nowym Jorku w 1988 roku jeden z funkcjonariuszy opisywał jego reakcję na wiadomość, że ojciec nadal żyje. Miał szeroko otworzyć oczy i zamilknąć. Inni śledczy uważali go za niezwykle spokojnego. Relacje te znalazły się w raporcie komisji stanowej z 2008 roku.

Podczas przesłuchania detektyw niezgodnie z prawdą powiedział, że ojciec odzyskał przytomność i wskazał syna jako napastnika. Późniejsze przyznanie się odegrało zasadniczą rolę na procesie. W orzeczeniu apelacyjnym w sprawie Tankleffa z grudnia 2007 roku uchylono wyroki z powodu nowych dowodów i zarządzono ponowne rozpoznanie. W 2008 roku zarzuty wycofano.

Trzeba zachować różnicę między ocenami w oficjalnych dokumentach. Komisja broniła procedur policji i nie stwierdziła przymusu. Sąd oparł decyzję na nowych dowodach. Raport nie jest więc urzędowym przyznaniem, że błędny odczyt oczu sam spowodował skazanie. Nie potwierdza też naukowej wartości takiego odczytu.

Możesz ustalić, co funkcjonariusz twierdził, że zobaczył. Powód reakcji pozostaje osobnym pytaniem. Wiadomość o żyjącym ojcu sama jest emocjonalnie znacząca. Brakuje też kontrolowanego porównania z niewinnymi osobami w podobnej sytuacji, potrzebnego do oceniania skuteczności takiego sygnału.

Watts: nagranie reakcji nie jest nagraniem całego zdarzenia

Chris Watts zabił w Kolorado w sierpniu 2018 roku ciężarną żonę Shanann oraz córki Bellę i Celeste. Poniżej kamera policyjna rejestruje go w domu sąsiada, kiedy oglądane są obrazy z monitoringu. Materiał opublikowała 9NEWS po udostępnieniu go przez prokuraturę.

Gdy znasz zakończenie, ruchy Wattsa mogą wyglądać jak natychmiastowe ujawnienie winy. Ale są tu dwa źródła: kamera policjanta pokazuje rozmowę i reakcje, a monitoring sąsiada pokazuje czynności przed domem. Według dokumentu policyjnego dotyczącego zatrzymania samochód Wattsa cofał w stronę podjazdu około 5:27 rano. To obserwacja działania z oznaczeniem czasu.

Reakcja na oglądanie obrazu nie ustala wszystkiego, co wydarzyło się w domu albo zostało przewiezione. Śledztwo obejmowało także wypowiedzi, odnalezienie ciał, oględziny i badania laboratoryjne. Watts przyznał się do winy w listopadzie 2018 roku.

Jeśli chcesz analizować sprawę kryminalną, przypisz każdemu źródłu konkretną rolę. Zachowanie może podsunąć dodatkowe pytanie. Odpowiedź musi jednak pochodzić z ustaleń, które mogą je rozstrzygnąć. Znany finał nie zmienia wcześniejszego wrażenia w sprawdzoną metodę.

Obserwacja, po której znaleziono broń

W sprawie Terry v. Ohio, rozstrzygniętej przez Sąd Najwyższy USA w 1968 roku, detektyw obserwował dwóch mężczyzn wielokrotnie przechodzących tą samą drogą, zaglądających do witryny i naradzających się. Podejrzewał przygotowanie napadu. Podczas późniejszego sprawdzenia zewnętrznej części ubrania znaleziono ukrytą broń.

Były tu powtarzalne działania związane z miejscem, a potem materialny przedmiot, który można było zbadać. Terry został skazany za noszenie ukrytej broni. Domniemany plan napadu nie został wykazany przez minę czy kierunek spojrzenia.

Sąd zaakceptował konkretną ograniczoną interwencję w tych okolicznościach. Orzeczenie o dopuszczalności działania policji nie jest pomiarem trafności metody psychologicznej. Przykład potwierdza, że obserwacja może prowadzić do sprawdzenia, ale nie ustanawia uniwersalnego gestu kłamstwa.

Ruch gałek ocznych a obietnica rozpoznawania kłamstwa

Znana propozycja programowania neurolingwistycznego przypisuje kierunkom spojrzenia przypominanie sobie i wymyślanie. Wiseman i współautorzy badali ją w 2012 roku na trzy sposoby: z udziałem 32 osób praworęcznych udzielających prawdziwych i fałszywych wywiadów, 50 obserwatorów z krótkim instruktażem lub bez niego oraz 52 publicznych apeli, których prawdziwość oceniano na podstawie niezależnych informacji o sprawach.

Wyniki nie potwierdziły przewidywanego kierunku ani korzyści z instruktażu. Testowały określoną regułę. Nie wynika z nich, że oczy nigdy nie informują o uwadze albo rozpoznawaniu obrazu.

Przypadek Tankleffa dobrze pokazuje znaczenie nazw. Szeroko otwarte oczy to inna obserwacja niż spojrzenie w lewo. Nie można użyć badania jednego zjawiska do uzasadnienia wniosku o drugim tylko dlatego, że oba dotyczą oczu.

Co rzeczywiście mierzy śledzenie wzroku?

W eksperymentach Millen i współautorów z 2020 roku kalibrowany sprzęt rejestrował oglądanie znanych i nieznanych twarzy, scen oraz przedmiotów. Analizowano między innymi liczbę i długość fiksacji oraz powroty do części obrazu. Wyniki zależały od materiału i zadania.

Badacze wiedzieli, które obrazy były uczestnikom znane. Przypadkowy film z rozmowy zwykle nie daje takiego punktu odniesienia. Ciemny fragment skompresowanego nagrania oka nie zastępuje też pomiaru źrenicy.

Nawet ustalone rozpoznanie twarzy nie wyjaśnia źródła znajomości. Możesz znać czyjś wizerunek z wiadomości lub niewinnego spotkania. Rozpoznanie, ukrywanie znajomości i udział w przestępstwie wymagają odrębnych dowodów.

Dlaczego badania ruchów ciała dają różne wyniki?

W metaanalizie Sporera i Schwandt z 2007 roku uwzględniono 11 kategorii widocznego zachowania. W analizach uwzględniających wielkość prób trzy miały stabilny ogólny związek z kłamstwem: mniej kiwania głową, ruchów rąk oraz ruchów stóp i nóg. Nie znaleziono ogólnego związku z unikaniem kontaktu wzrokowego.

Eksperyment Li i współautorów z 2024 roku przyniósł natomiast więcej odwracania wzroku i dotykania własnego ciała w warunku kłamstwa. Uczestniczyło 50 dorosłych w Chinach, po 25 w rozmowach prawdziwych i fałszywych na temat pozorowanej kradzieży portfela. Nie była to próba studentów.

Pozytywny wynik trzeba zachować wraz z jego zakresem. Nie oznacza on uniwersalnego procentu trafności wobec nieznanej osoby, a tym bardziej cechy wszystkich ludzi z danego kraju. Samodotyk i gest towarzyszący wyjaśnieniu są różnymi miarami.

Także polskie badanie z początku tekstu pokazuje, dlaczego temat wypowiedzi ma znaczenie. Lista cech nie istnieje w oderwaniu od pytania. Emocja, wysiłek przypominania i kontrolowanie wrażenia mogą zmieniać zachowanie na różne sposoby.

Szczera pamięć też zawodzi

Badanie z 2025 roku obejmowało 680 sprawdzalnych stwierdzeń z 36 wybranych nagrań świadków upozorowanego wydarzenia. 479 było poprawnych, a 201 błędnych. Mierzone sygnały niewerbalne nie przewidywały poprawności ani ocen wiarygodności.

Uczestnicy starali się uczciwie przypomnieć zdarzenie. Błąd nie był więc kłamstwem zadanym instrukcją. Kilka stwierdzeń mogło pochodzić od jednej osoby; nie wolno traktować 680 stwierdzeń jak 680 niezależnych świadków.

W praktyce pewność siebie może towarzyszyć błędnej godzinie. Wahanie może pojawić się przy prawdziwym szczególe. Potrzebujesz sprawdzenia szczegółu, a przy pytaniu o intencję również wiedzy o tym, co osoba wiedziała. Jej mina nie rozstrzyga wszystkich tych kwestii.

Co zmienia porównanie z typowym zachowaniem?

Porównanie osoby z nią samą brzmi rozsądniej niż ocenianie wszystkich według stereotypu. Jednak między rozmową o dojeździe a pytaniem o zabójstwo zmieniają się temat, emocje i konsekwencje odpowiedzi. Różnica w postawie nie wskazuje sama, który czynnik zadziałał.

Trzeba ustalić, jak wybierać porównywalne fragmenty i punktować zmianę. Następnie sprawdzić tę regułę na nowych osobach z niezależnie znanymi odpowiedziami. Kilka minut swobodnej rozmowy nie wykonuje tego testu.

Podobny problem dotyczy sumowania sygnałów. Obrócenie się, poprawienie rękawa i zmiana pozycji mogą być częściami jednej reakcji. Trzy zauważone ruchy nie stanowią automatycznie trzech niezależnych potwierdzeń.

Samochód oddany wieczorem: przykład do sprawdzenia

Wymyślmy rozmowę o pożyczonym samochodzie. Pytasz, czy został zwrócony przed zamknięciem. Słyszysz: „Zwykle oddajemy kluczyki na recepcji”. Osoba spuszcza wzrok i zaciska dłonie. Nadal nie wiadomo, co stało się tego konkretnego wieczoru.

Rejestr recepcji może pomóc, ale musisz wiedzieć, czy zapisano odbiór kluczy, zakończenie rezerwacji czy rzeczywisty powrót auta. Każda z tych informacji odpowiada na inne pytanie. Gest dłoni nie uzupełnia brakujących pozycji.

Nawet nieprawdziwa godzina może wynikać z pomylonego wspomnienia, założenia o zwyczaju albo świadomego wprowadzenia w błąd. Do oceny intencji potrzebujesz dalszych informacji o wiedzy rozmówcy. Dzięki temu sprawdzenie dotyczy konkretnego faktu, a nie ogólnego wrażenia o człowieku.

Wskaźniki stosowane na lotniskach też wymagają oceny

Amerykański urząd kontrolny GAO zbadał w 2017 roku podstawy zrewidowanych wskaźników zachowania używanych przez ochronę lotnisk TSA. Dla 28 z 36 wskaźników nie znalazł prawidłowego uzasadnienia naukowego. Wśród przykładów były przełykanie oraz stopień otwarcia oczu.

Nie jest to odsetek błędnie podejrzanych podróżnych. Liczono uzasadnione wskaźniki, a nie pomyłki na ludziach. Audyt dotyczył też określonego historycznego programu, a nie automatycznie dzisiejszej listy. Instytucjonalne użycie sygnału nie zastępuje oceny jego związku z decyzją.

Ile osób mówiących prawdę trafi na listę podejrzanych?

Zastosujmy hipotetyczny rachunek, nie wynik testu mowy ciała. Na 1 000 odpowiedzi przypada 100 kłamstw i 900 prawd. Metoda wykrywa 90% kłamstw, ale oznacza też błędnie 10% prawdziwych odpowiedzi. Otrzymujesz 90 słusznych oraz 90 niesłusznych podejrzeń. Tylko połowa wskazań dotyczy rzeczywistego kłamstwa.

Dlatego sam atrakcyjny procent niewiele mówi. Potrzebujesz obu rodzajów błędu i wyjściowego udziału kłamstw. Zbiór filmów z osobami już skazanymi nie dostarcza porównania z osobami mówiącymi prawdę.

Jakich dowodów potrzebuje sam sposób oceniania?

Kryteria powinny powstać przed oglądaniem materiału. Potrzebne są nowe osoby, niezależna wiedza o prawdziwości odpowiedzi i ocena bez znajomości zakończenia. Inaczej łatwo rozpoznać znaną sprawę zamiast sygnału kłamstwa.

Trzeba także wykazać, co ruchy dodają ponad treść wypowiedzi i inne ustalenia. Dobre wyniki na znanych nagraniach mogą wynikać z rozpoznawania osoby, tematu lub warunków filmu. To nie to samo co sprawdzona umiejętność wobec nowej rozmowy.

Co możesz powiedzieć po obejrzeniu rozmowy?

Zachowaj pierwotne pytanie i wystarczająco długi fragment. Oddziel opis ruchu od proponowanego wyjaśnienia. Potem nazwij fakt do sprawdzenia oraz informację, która mogłaby zmienić ocenę.

Możesz zauważyć, że ktoś spojrzał na drzwi. Stwierdzenie, że chciał uciec z powodu winy, dodaje intencję i ocenę zdarzenia. Dopóki nie ma dla nich podstaw, precyzyjna obserwacja może pozostać otwartym pytaniem.