Lichaamstaal en leugens: wat kun je echt uit gedrag afleiden?

TL;DR

Je kunt een leugen niet betrouwbaar vaststellen op basis van alleen een blik, gebaar of houding. Gedrag kan aanleiding geven tot een vraag of onderzoek. Of een verhaal klopt, moet blijken uit informatie die het kan bevestigen of tegenspreken. Dat geldt ook wanneer een laboratoriumonderzoek meetbare verschillen vindt: de stap naar een onbekende persoon in een misdaadfilmpje moet apart worden onderzocht.

Een meetpak en een misdaadfilmpje stellen andere vragen

Een onderzoeksresultaat over beweging klinkt al snel als een handige kijktip. Toch maakt het verschil of sensoren het hele lichaam meten of een commentator een kort fragment aanwijst. Je wilt weten welke vergelijking is gemaakt en of de uitkomst vooraf onafhankelijk bekend was.

In een Erasmus-publicatie over het onderzoek van Sophie van der Zee uit 2023 wordt een proef met een pak voor bewegingsregistratie beschreven. Volgens de onderzoeker bewogen vier op de vijf mensen meer tijdens liegen, maar één op de vijf juist minder. De publicatie benadrukt ook de moeilijke vertaling naar de praktijk. Vier op de vijf is hier geen herkenningsscore van tachtig procent.

Wie leugens wil herkennen, heeft meer nodig dan een verschil dat achteraf binnen een proef is vastgesteld. Hoe kies je bij een onbekende persoon de juiste richting van het effect? En hoeveel eerlijke mensen worden ten onrechte verdacht? Een stellige uitleg bij één filmpje beantwoordt die vragen niet.

Watts: wat stond er op welke camera?

In augustus 2018 werden Shanann Watts en haar dochters Bella en Celeste in Colorado vermist. Chris Watts had zijn zwangere vrouw en hun dochters vermoord. Op de onderstaande politieopname staat hij bij een buurman die zijn bewakingsbeelden laat zien. 9NEWS publiceerde de opname uit het materiaal dat het openbaar ministerie vrijgaf.

Omdat je het einde kent, kan zijn reactie voelen alsof de schuld daar al zichtbaar wordt. Maar de politiecamera registreert het gesprek en de reacties. De camera van de buurman registreert activiteiten buiten de woning. Volgens het arrestatiedocument reed Watts zijn wagen rond 5.27 uur achteruit naar de oprit. Dat is een handeling met een tijdstip.

De reactie op het bekijken van die beelden vertelt niet zelfstandig alles wat er in huis is gebeurd of is vervoerd. Het onderzoek omvatte ook verklaringen, de vondst van de slachtoffers, onderzoek op de locaties en laboratoriumwerk. Watts bekende in november 2018 schuld aan de aanklachten.

Bij het onderzoeken van een true-crimezaak kun je ieder onderdeel zijn eigen taak laten houden. Een bezorgde observatie kan een vervolgvraag verdienen. De beantwoording moet dan volgen uit iets wat de uitleg daadwerkelijk kan toetsen. Het bekende einde maakt de eerdere reactie niet alsnog tot een betrouwbare leugentest.

Deskovic: verdriet werd onderdeel van de verdenking

Jeffrey Deskovic was zestien toen de politie de moord op zijn schoolgenoot Angela Correa in Peekskill, New York, onderzocht. Na haar dood in 1989 huilde hij, bezocht hij de afscheidssamenkomsten en probeerde hij de politie te helpen. Zijn opvallend sterke verdriet droeg bij aan de verdenking.

Na lange verhoren en polygraafsessies zonder een ouder of advocaat bekende hij. Een DNA-onderzoek sloot hem vóór het proces uit als bron van het gevonden sperma. Toch werd hij in 1990 veroordeeld. In 2006 leidden nieuwe tests en een vergelijking met een databank naar Steven Cunningham. Deskovic kwam in september vrij; in november werden de aanklachten ingetrokken.

Het belangrijke detail is dat de ontlastende vergelijking niet pas jaren later voor het eerst bestond. Er was vóór de veroordeling al een uitsluiting die verklaard moest worden. Een overtuigend verhaal over zijn gedrag en een bekentenis namen die tegenspraak niet weg.

Een later rapport in opdracht van de aanklager van Westchester onderzocht wat er misging. De oorzaak bestond uit meer dan een verkeerd gelezen emotie: verhoor, bekentenis en omgang met forensische informatie speelden samen. Het geval maakt wel duidelijk waarom een indruk over iemand moet kunnen wijken voor onafhankelijk tegenbewijs.

Tankleff: een schrikreactie en een verzonnen beschuldiging

Bij Martin Tankleff werd ook een specifieke reactie van de ogen beschreven. Na de aanval op zijn ouders in New York in 1988 vertelde een agent dat zijn ogen groter werden en hij stilviel toen hij hoorde dat zijn vader nog leefde. Andere rechercheurs vonden hem ongewoon rustig. Een staatscommissie nam die latere beschrijvingen op in haar rapport uit 2008.

Een rechercheur vertelde de zeventienjarige tijdens het verhoor ten onrechte dat zijn vader bij bewustzijn was gekomen en hem als aanvaller had aangewezen. Zijn daaropvolgende bekentenis werd belangrijk op het proces. De beroepsuitspraak in de zaak Tankleff van 2007 vernietigde de veroordelingen vanwege nieuw bewijs en gelastte een nieuw proces. In 2008 werden de aanklachten ingetrokken.

De officiële stukken spreken niet met één stem over het politieoptreden. De commissie verdedigde de procedures en zag geen dwang; het gerecht gaf op grond van nieuwe informatie toegang tot een nieuw proces. Het rapport is dus geen officiële erkenning dat een bepaalde oogtechniek op zichzelf de veroordeling veroorzaakte.

Je weet uit het verslag wat een agent zei te hebben waargenomen. Je weet daarmee nog niet waarom Tankleff zo reageerde. Een bericht dat je vader leeft, kan op verschillende manieren ingrijpen. Er was bovendien geen vooraf vastgelegde meting met vergelijkbare onschuldige mensen om een schuldclaim aan te toetsen.

Gedrag leidde ook weleens tot een echte vondst

In Terry v. Ohio, waarover het Amerikaanse Supreme Court in 1968 besliste, zag een rechercheur twee mannen herhaaldelijk langs een etalage lopen, naar binnen kijken en overleggen. Hij vermoedde de voorbereiding van een overval. De daaropvolgende controle van de buitenkant van hun kleding leverde verborgen vuurwapens op.

Dat ging om herhaalde handelingen rond een plaats, gevolgd door een tastbare vondst. Terry werd veroordeeld voor het verborgen dragen van een wapen. Het veronderstelde overvalplan werd niet bewezen door een gezichtsuitdrukking.

Het gerecht beoordeelde de rechtmatigheid van de specifieke beperkte ingreep. Dat is een andere vraag dan de wetenschappelijke nauwkeurigheid van een psychologische methode. Het voorbeeld laat zien dat observeren nuttig kan zijn, zonder een universele koppeling tussen een blik en een leugen aan te tonen.

Waarom naar links kijken geen antwoord geeft

De NLP-opvatting dat de blikrichting herinneren en verzinnen zou onderscheiden, werd in 2012 door Wiseman en collega’s onderzocht. Er waren drie onderdelen: 32 rechtshandige deelnemers met ware en gelogen interviews, 50 beoordelaars met of zonder korte instructie en 52 openbare oproepen waarvan de waarheidsindeling op onafhankelijke zaakgegevens rustte.

De veronderstelde richting en een voordeel van de instructie werden niet bevestigd. Daarmee is niet iedere vorm van oogonderzoek verworpen. Voor de specifieke links-rechtsbelofte ontbreekt in deze onderzoeken de voorspelde uitkomst.

Ook moet de beschrijving kloppen. Bedoel je links vanuit de persoon of vanuit de kijker? Is het beeld gespiegeld? En gaat het om blikrichting of om verder geopende ogen, zoals in het Tankleff-verslag? Een nauwkeurigere beschrijving repareert een ongeteste betekenis niet, maar voorkomt dat verschillende verschijnselen door elkaar raken.

Herkenning meten met een eye-tracker

Millen en collega’s onderzochten in 2020 verborgen herkenning van gezichten, scènes en voorwerpen. In gecontroleerde omstandigheden werden oogmetingen gekalibreerd en onder meer aantallen fixaties, duur en terugkeer naar beelddelen bekeken. De uitkomsten verschilden per materiaal en taak.

De onderzoekers kenden de vertrouwde en onbekende beelden. Bij een openbaar interview heb je die opzet meestal niet. Een gewone opname levert ook niet automatisch een betrouwbare pupilmeting; compressie en beeldkwaliteit doen ertoe.

Zelfs vastgestelde herkenning laat de herkomst open. Je kunt een gezicht uit nieuwsbeelden of een onschuldige ontmoeting kennen. Herkennen, herkenning verbergen en bij een misdrijf betrokken zijn, zijn drie aparte uitspraken. De ene uitslag maakt de volgende niet vanzelf waar.

Een ander experiment vond wel meer wegkijken

Li en collega’s rapporteerden in 2024 een experiment met vijftig volwassenen in China, geen studentensteekproef. Vijfentwintig gaven een waar interview en vijfentwintig een gelogen interview over een nagespeelde portemonneediefstal. In de leugenconditie duurde het wegkijken langer en kwamen meer zelfaanrakingen voor.

Die positieve bevinding verdient een plaats in het verhaal. Zij betreft deze taak en levert geen universele herkenningsscore voor een onbekende spreker. De uitkomst beschrijft evenmin alle mensen met een bepaalde nationaliteit.

Er kunnen meerdere processen spelen. Een antwoord kost moeite, roept een emotie op of leidt tot bewuste controle van hoe je overkomt. Ze hoeven beweging niet in dezelfde richting te veranderen. Uit één zichtbare handeling kun je de veroorzakende combinatie niet aflezen.

Handen, houding en het probleem van de optelsom

De meta-analyse van Sporer en Schwandt uit 2007 onderzocht elf categorieën zichtbaar gedrag. Drie lieten in de naar steekproefgrootte gewogen analyses betrouwbare algemene verbanden zien: minder knikken, handbewegingen en voet- of beenbewegingen tijdens liegen. Een algemeen verband met oogcontact vermijden ontbrak.

Gebaren die een uitleg begeleiden zijn echter een andere meting dan met je hand je gezicht aanraken. Onderzoeken kunnen dus verschillende uitkomsten geven zonder dat één ervan een algemene woordenlijst voor lichaamstaal oplevert.

Dat geldt ook voor een bundel signalen. Wegdraaien, aan een mouw zitten en anders gaan zitten kunnen onderdelen van één ongemakkelijke reactie zijn. Zonder getoetste combinatie krijg je geen drie onafhankelijke bevestigingen door drie bewegingen te tellen.

Een eerlijke getuige weet het soms verkeerd

Een studie uit 2025 bekeek 680 controleerbare uitspraken in 36 geselecteerde getuigenvideo’s over een nagespeelde gebeurtenis. Daarvan waren 479 uitspraken juist en 201 onjuist. De gemeten nonverbale kenmerken voorspelden de inhoudelijke juistheid en de geloofwaardigheidsoordelen niet.

De getuigen probeerden eerlijk te herinneren. Een fout was daarom niet hetzelfde als een door de proef opgedragen leugen. Ook kwamen meerdere uitspraken van dezelfde persoon; 680 uitspraken betekenen geen 680 onafhankelijke getuigen.

Als een tijdstip niet klopt, weet je dus nog niet of de persoon je bewust misleidde. De tijd zelf en de kennis van de spreker vragen afzonderlijke controle. Een zelfverzekerd gezicht kan een oprechte vergissing begeleiden.

Hoe vergelijkbaar is de persoonlijke uitgangssituatie?

Iemands gedrag vergelijken met eerder gedrag klinkt eerlijker dan iedereen aan hetzelfde stereotype meten. Maar tussen een vraag over de reis en een vraag over een overlijden veranderen onderwerp, gevoel en gevolgen tegelijk.

Een verandering toont eerst dat de situatie of reactie anders werd. Om de oorzaak specifiek bij een leugen te leggen, heb je een vergelijking nodig die andere verklaringen kan onderscheiden. Enkele minuten ontspannen praten bepalen die methode niet.

Een goede proef zou vooraf bepalen welke stukken vergelijkbaar zijn en hoe de verschillen worden gescoord. Vervolgens moet die regel ook werken bij nieuwe mensen met onafhankelijk bekende antwoorden. De term uitgangssituatie geeft op zichzelf geen nauwkeurigheid.

De gedeelde sleutel in een verzonnen gesprek

Je vraagt in een fictief interview wie na sluiting nog de sleutel had. De persoon kijkt naar de tafel en zegt: „Die gaat normaal gesproken naar de balie.” Daarmee is een gewoonte genoemd, terwijl de sleutel van die avond nog niet is gevolgd.

Een uitgifteregistratie kan helpen, mits duidelijk is wat daarin staat: uitgifte, teruggave, naam van een account of daadwerkelijk gebruik. Bij een gedeelde sleutel zijn dat verschillende feiten. Een registratie kan een onderdeel oplossen zonder de hele avond te reconstrueren.

Ook een verkeerde tijd kan ontstaan door een herinneringsfout of een aanname over de routine. Voor opzettelijke misleiding moet je meer weten over wat de persoon wist. De blik naar de tafel neemt die tussenstap niet over.

Wat de luchthavencontrole niet kon onderbouwen

De Amerikaanse controle-instantie GAO onderzocht in 2017 de wetenschappelijke basis van herziene gedragsindicatoren bij luchthavenbeveiliging TSA. Voor 28 van de 36 indicatoren ontbrak geldig ondersteunend bewijs. Genoemde voorbeelden betroffen slikken en hoe ver de ogen openstaan.

Die verhouding is geen foutpercentage onder reizigers. Er werden onderbouwingen van kenmerken beoordeeld. Ook beschrijft het een historische audit, zonder te beweren dat de huidige werkwijze dezelfde lijst gebruikt. Een institutionele toepassing maakt de verbinding met een dreiging of leugen niet vanzelf bewezen.

Wat een hoge score over valse verdenkingen verzwijgt

Neem een verzonnen berekening: duizend antwoorden bestaan uit honderd leugens en negenhonderd waarheden. Een methode vindt negentig procent van de leugens en markeert tien procent van de waarheden ten onrechte. Je krijgt negentig terechte en negentig onterechte verdenkingen. Slechts de helft van de gemarkeerde antwoorden is gelogen.

Dit zijn aannames om de rekensom uit te leggen, geen gemeten prestaties van lichaamstaalanalyse. Voor de betekenis van een uitslag heb je beide foutsoorten en de oorspronkelijke verhouding nodig. Een verzameling bekende daders kan die cijfers niet leveren.

Welke conclusie kun je na het kijken wel trekken?

Bewaar de oorspronkelijke vraag en voldoende context. Beschrijf de beweging, noteer welk antwoord je wilt controleren en benoem welke nieuwe informatie je van mening zou laten veranderen. Zo kan een indruk nog worden bijgesteld.

Een sterke prestatietest werkt met vooraf bepaalde regels, onbekende uitkomsten voor de beoordelaars en nieuwe personen. Hij laat bovendien zien wat het gedrag toevoegt aan de woorden en overige feiten.

Je kunt opmerken dat iemand na een vraag naar de deur keek. Dat die persoon vanwege schuld wilde vluchten, is een verdere verklaring die andere informatie nodig heeft. Tot die beschikbaar is, mag de waarneming een nauwkeurige beschrijving en een open vraag blijven.